Czy można rozgraniczyć pojęcia: należność (czyli dług do zapłaty) i wierzytelność (powstaje dopiero w chwili zarachowania jej przez podatnika w koszty uzyskania przychodów), i skorzystać z ulgi na złe długi w odniesieniu do faktury na dostawę towaru wystawionej 2 stycznia 2004 r.?

Artykuł 8 ustawy nowelizującej ustawę o podatku od towarów i usług stanowi, że przepisy art. 89a i 89b ustawy o VAT (czyli dodane przepisy o uldze na złe długi) mają zastosowanie do wierzytelności powstałych od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej, czyli od 1 czerwca 2005 r.
W ustawie o VAT nie znajdujemy definicji wierzytelności. Możemy się posłużyć definicją słownikową, a także sięgnąć do innych ustaw.
PWN (1981 r.) stwierdza, że wierzytelność – pojęcie prawnicze

– to uprawnienie przysługujące wierzycielowi do domagania się od dłużnika spełnienia określonego świadczenia; suma pieniężna, przedmiot odpowiadający wartością tym świadczeniom. W tym słowniku znajdujemy również definicję należności – kwota, suma, którą należy komuś wypłacić. Portal bankier.pl podaje, że wierzytelność to prawo wierzyciela do domagania się świadczenia pieniężnego lub rzeczowego od dłużnika. Podobnie portal Money.pl, gdzie wierzytelność i należność są podane jako synonimy.
W ustawach o podatku dochodowym (od osób fizycznych i od osób prawnych) nie ma definicji wierzytelności. Pojęcie to jest jednak wielokrotnie powoływane w związku z kosztami uzyskania przychodu.
Ustawa o rachunkowości używa pojęć należności i zobowiązania. Pojęcie należności odnosi do aktywów, a zobowiązania definiuje jako wynikający z przeszłych zdarzeń obowiązek wykonania świadczeń o wiarygodnie określonej wartości, które spowodują wykorzystanie już posiadanych lub przyszłych aktywów jednostki. W kodeksie cywilnym w księdze trzeciej znajduje się definicja zobowiązania – jako stosunku prawnego polegającego na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. Uprawnione jest zatem przyjęcie definicji słownikowej, która de facto oparta jest na kodeksie cywilnym.
Wierzytelność, o której mowa w pytaniu, powstała w wyniku umowy kupna-sprzedaży zawartej i zrealizowanej 2 stycznia 2004 r. Data jej wymagalności prawdopodobnie została określona w umowie (na fakturze) jako termin płatności. Moim zdaniem zaprezentowane przez pytającego ścisłe rozgraniczenie należności (jako kwoty do zapłaty) i wierzytelności (jako kwoty, którą można odpisać w koszty) nie znajduje uzasadnienia.
Wydaje się, że ustawodawca w momencie wprowadzania ulgi na złe długi chciał osłonić dłużników. Uznał, że korekta deklaracji VAT powodująca konieczność zapłaty odsetek jest dla dłużnika na tyle represyjna, że należy go uchronić przed takimi skutkami odnośnie do wierzytelności istniejących w dniu wejścia w życie nowelizacji.
Od 1 czerwca 2005 r. nabywca, strona umowy kupna-sprzedaży, niewykonujący swojego zobowiązania ma świadomość związanych z tym sankcji. Pozycja sprzedawcy jest wzmocniona dopiero od tego dnia. Wykorzystanie tego narzędzia jest jednak bardzo sformalizowane. Korzystając z tych przepisów w roku 2011 r., będziemy musieli spełnić efektywnie (a nie tylko potencjalnie) warunek z art. 89a ust. 2 pkt 5. Trzeba będzie sprawdzić, czy od daty wystawienia faktury, będącej podstawą odpisania wierzytelności, nie upłynęło 5 lat, licząc od początku roku, w którym została wystawiona faktura. Jeżeli będzie wystawiona w 2005 r., to nie będzie można skorzystać z ulgi. W odniesieniu do faktury będącej przedmiotem zapytania: nie można skorzystać z ulgi na złe długi.
 

Autor:

Jadwiga Zieleźny
doradca podatkowy z Katowic, prowadzi własną kancelarię, specjalizuje się w VAT, członek Państwowej Komisji Egzaminacyjnej do spraw Doradztwa Podatkowego II kadencji, współautorka książek o tematyce podatkowej (www.doradzam.pl)