Zażalenie

Zgodnie z art. 17 § 1 ustawy p.e.a. na postanowienia wydane w toku egzekucji lub dotyczące postępowania egzekucyjnego służy zażalenie. Środek ten stanowi drugi etap obrony zobowiązanego w sytuacji, gdy zarzut lub skarga nie odniesie pożądanego skutku. Oznacza to, iż jeśli organ administracji wyda postanowienie, w którym np. odrzuci zarzuty jako nieuzasadnione, zobowiązany ma prawo złożyć na to postanowienie zażalenie. Z dalszej treści powołanego przepisu wynika, że możliwość wniesienia zażalenia ogranicza się tylko do tych sytuacji, dla których ustawa przewiduje ten środek zaskarżenia.

• w sprawie odmowy zwolnienia spod egzekucji administracyjnej (art. 13),

• w sprawie zarzutów na wszczęcie i prowadzenie postępowania egzekucyjnego (art. 34),

• w sprawie odmowy wyłączenia rzeczy lub prawa majątkowego objętych środkiem egzekucyjnym, do których rości sobie prawo osoba inna niż zobowiązany (art. 40),

• w sprawie wyłączenia spod egzekucji rzeczy lub prawa majątkowego objętych środkiem wskazanym przez wierzyciela przy egzekucji obowiązku o charakterze niepieniężnym (art. 39),

• w sprawie skargi na czynności egzekucyjne i przewlekłość postępowania (art. 54),

• w sprawie zawieszenia lub odmowy zawieszenia postępowania egzekucyjnego (art. 56),

• w sprawie uchylenia lub odmowy uchylenia czynności egzekucyjnych w wypadku zawieszenia egzekucji (art. 58),

• w sprawie umorzenia lub odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego (art. 59)

• w sprawie uchylenia lub odmowy uchylenia czynności egzekucyjnych w wypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego (art. 60),

• w sprawie kosztów egzekucyjnych (art. 64),

• w sprawie nałożenia grzywny na zakład pracy lub pracownika tego zakładu, jeśli nie wykonują obowiązków związanych z egzekucją z wynagrodzenia za pracę (art. 76),

• na oszacowanie dokonane przez poborcę skarbowego (art. 99),

• w sprawie zwrotu wydatków związanych z wykonywaniem dozoru oraz wynagrodzenia za dozór ,(art. 102),

• w sprawie naruszenia przepisów o przeprowadzeniu licytacji (art. 107),

• w sprawie nałożenia grzywny w celu przymuszenia (art. 122),

• w sprawie odmowy umorzenia grzywny w celu przymuszenia (art. 125), ,

• w sprawie zastosowania wykonania zastępczego (art. 128),

• w sprawie wezwania zobowiązanego do wpłacenia zaliczki na koszty wykonania zastępczego oraz w sprawie dostarczenia dokumentacji, materiałów i środków przewozowych w toku wykonania zastępczego (art. 129),

• w sprawie wniosku o zaniechanie dalszego stosowania wykonania zastępczego (art. 132),

• w sprawie zastosowania środka w postaci odebrania rzeczy ruchomej (art. 139),

• w sprawie zastosowania środka w postaci odebrania nieruchomości, opróżnienia lokalu i innych pomieszczeń (art. 143),

• w sprawie zastosowania przymusu bezpośredniego (art. 150)

Z powyższego wyliczenia wynika, że zażalenie w postępowaniu egzekucyjnym przepisy łączą ze zróżnicowanymi sytuacjami.

Szczególnie w dwóch przypadkach ustawa p.e.a. przyznaje prawo wniesienia tego środka nie na postanowienia, ale na inne czynności podjęte w postępowaniu: na oszacowanie dokonane przez poborcę skarbowego i na naruszenie przepisów o przeprowadzeniu licytacji.

Rozwiązanie to różnicuje zażalenie z ustawy p.e.a. od zażalenia z kpa. Różnic o podobnym charakterze jest więcej, np. szerszy i inaczej określony krąg podmiotów uprawnionych do wniesienia tego środka, różne terminy wnoszenia zażaleń. Istnieją także cechy wspólne obu środków: podmioty uprawnione do rozstrzygania w postępowaniu zażaleniowym, skutki prawne wniesienia zażalenia. W niektórych sytuacjach zażalenie w postępowaniu egzekucyjnym zbliża się charakterem do odwołania z postępowania orzekającego, a nie do zażalenia. Mogą tu mieć np. zastosowanie przepisy o stwierdzeniu niedopuszczalności odwołania. Zatem, mimo odesłania zawartego w art. 18 ustawy p.e.a. do kpa, należy z ostrożnością stosować odpowiednie przepisy dotyczące zażaleń i odwołań.

Sprawa osób legitymowanych do wniesienia zażalenia jest także inaczej unormowana niż w kpa, według którego zażalenie przysługuje stronie lub podmiotom działającym na prawach strony. W postępowaniu egzekucyjnym inny krąg osób ma prawnie chronione interesy w określonym rozstrzygnięciu. Istnieją sytuacje, kiedy zażalenie przysługuje tylko wierzycielowi (np. art. 39) lub tylko zobowiązanemu (np. art. 99 § 1) albo kiedy może je unieść zarówno wierzyciel, jak i zobowiązany ( np. art. 34 §3). W niektórych wypadkach ustawa wprost, wskazuje podmiot uprawniony do wniesienia zażalenia, ale są także sytuacje, w których brak określenia podmiotów uprawnionych. Odnośnie do zażalenia na postanowienie o nałożeniu grzywny na zakład pracy lub na pracownika tego zakładu, jeśli nie wykonają obowiązków wynikających z otrzymanego zawiadomienia o zajęciu wynagrodzenia, nie ma wątpliwości, że uprawnionym jest ta osoba, w stosunku do której grzywna została nałożona. Niekiedy takie proste rozumowanie nie jest możliwe. Jako przykład może posłużyć zażalenie na postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych. Organ egzekucyjny wydaje takie postanowienie na żądanie zobowiązanego lub wierzyciela.

Gdy z żądaniem wystąpił zobowiązany, nie ma wątpliwości, że będzie on także uprawniony do wniesienia zażalenia. Jeśli natomiast postanowienie zostało wydane na wniosek wierzyciela, to uprawnienie dla zobowiązanego do zaskarżenia tego aktu będzie uzasadnione jego interesem prawnym. Rozwiązanie takie nie jest korzystne dla zobowiązanego, ponieważ to, czy przysługuje mu ten środek zaskarżenia, czy nie, zależeć będzie w dużej mierze od oceny dokonywanej przez organ egzekucyjny. Ocena ta może być nieprawidłowa, a zobowiązany nie może dążyć do jej zmiany (brak stosowanego ku temu środka) Ustawa p.e.a. wprowadza ogólną regułę, że zażalenie wnosi się w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia lub ogłoszenia postanowienia. Od tej reguły ustawa przewiduje w szczególnych przypadkach odstępstwa. Otóż przepisy dotyczące oszacowania ruchomości dokonanego przez poborcę skarbowego skracają termin do wniesienia zażalenia do pięciu dni. Natomiast w przypadku naruszenia przepisów o przeprowadzeniu licytacji możliwe jest złożenia zażalenia natychmiast do protokołu licytacji lub w terminie do 3 dni do organu egzekucyjnego.

Kwestię formy zażalenia reguluje art. 63 kpa, dopuszczając jego wnoszenie pisemnie, telegraficznie lub za pomocą dalekopisu, telefaksu, poczty elektronicznej oraz ustnie do protokołu. Zażalenie musi zawierać co najmniej wskazanie osoby, od której pochodzi, jej adresu, żądania oraz podpis wnoszącego. Zażalenie nie wymaga natomiast uzasadnienia, którym byłoby wyjaśnienie, dlaczego strona jest niezadowolona. Podstawa wniesienia zażalenia przedstawia się w sposób zróżnicowany i zależy od postanowienia, które ma być zaskarżone lub czynności egzekucyjnej, której zaskarżenie ustawa dopuszcza. Na przykład w wypadku zażalenia na oszacowanie ruchomości mogą być kwestionowane tylko te czynności poborcy, które zmierzają do ustalenia wartości szacunkowej zajętych przedmiotów (zarzut nie wzięcia pod uwagę przedstawionych przez zobowiązanego rachunków i innych dowodów mających znaczenie dla oznaczenia wartości). Nie jest natomiast możliwe w tej sytuacji skuteczne podważenie sposobu dokonania przez poborcę skarbowego wyboru ruchomości podlegających zajęciu. Wniesienie zażalenia nie powoduje wstrzymania wykonania zaskarżonego postanowienia. Ustawa stwarza tu jednak możliwość organowi egzekucyjnemu, a także organowi nadrzędnemu wstrzymania w uzasadnionych wypadkach postępowania egzekucyjnego. Możliwość działania organu nadrzędnego powstanie wówczas, gdy organ egzekucyjny z tego uprawnienia nie skorzystał lub w wypadku wniosku odmówił jego uwzględnienia. . Organ nadrzędny może również cofnąć wstrzymanie postępowania egzekucyjnego zarządzone przez organ egzekucyjny. Wynika to faktu, iż wszystkie czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego podlegają kontroli organu wyższego rzędu. W niektórych sytuacjach ustawa przewiduje odstępstwa od przedstawionego wyżej skutku wniesienia zażalenia. W szczególności chodzi tu o możliwość zarządzenia wstrzymania czynności egzekucyjnych do czasu rozpatrzenia zażalenia na postanowienie w sprawie zarzutów.

W wypadku zażalenia na oszacowanie dokonane przez poborcę skarbowego powstaje po stronie organu egzekucyjnego obowiązek powołania biegłego dla oznaczenia wartości szacunkowej zajętej ruchomości. Natomiast w przypadku wniesienia zażalenia na naruszenie przepisów o przeprowadzeniu licytacji następuje wstrzymanie wydania sprzedanej rzeczy nabywcy

Zażalenie na postanowienie wnoszone jest do organu nadrzędnego nad organem egzekucyjnym, ale za jego pośrednictwem. Od tego istnieją wyjątki. Zażalenie na oszacowanie ruchomości wnosi się do organu egzekucyjnego i organ ten jest uprawniony do załatwienia zażalenia (powołuje biegłego). W wypadku zażalenia na naruszenie przepisów o przeprowadzeniu licytacji mogą zaistnieć dwie sytuacje. Otóż wobec złożenia zażalenia do protokołu organem właściwym do jego rozpatrzenia jest organ egzekucyjny. Jeśli natomiast w trakcie licytacji doszło do "kwalifikowanego" naruszenia przepisów o licytacji to wówczas organ egzekucyjny unieważnia przeprowadzoną licytację

Jest to jednak możliwe tylko do czasu, gdy przedmioty nabyte w drodze licytacji znajdują się jeszcze we władaniu nabywcy licytacyjnego. Gdy zażalenie zostało wniesione do organu egzekucyjnego, zarówno ten organ, jak i jego organ nadrzędny są zobowiązane unieważnić licytację.

Inne naruszenia przepisów o licytacji nie prowadzą do konieczności jej unieważnienia. Skutkiem uzasadnionego zażalenia może być w takich wypadkach jedynie zastosowanie odpowiedzialności służbowej w stosunku do osoby prowadzącej licytację.

Ustawa p.e.a. nie określa wprost terminu, w jakim zażalenie ma być rozpatrzone. Znajdują tu więc zastosowanie odpowiednie przepisy kpa. Miesięczny termin do załatwienia sprawy ulega skróceniu do czternastu dni w przypadku zażalenia na naruszenie przepisów o przeprowadzeniu licytacji. Natomiast zażalenie w sprawie oszacowania przez poborcę skarbowego podlega rozstrzygnięciu niezwłocznie przez obligatoryjne powołanie biegłego (inną kwestią jest termin przeprowadzenia tego badania).